گروه نجوم تیشتر لشت نشا (گیلان)

گروه نجوم تیشتر گیلان به ارائه خبر علمی با اولویت خبر نجومی می پردازد

اسطرلاب

اسطرلاب

 

تعریف اسطرلاب

اسطرلاب دستگاه کوچکی است که برای تعیین بعضی مشخصات زمان،‌مکان و آسمان به کار میرود. به فارسی «جام جم» نامیده میبشده وی بتدریج کلمه یونانی اسطر لاب برای آن متداول شده است بنابراین اسطر لاب رایج و معمولی دستگاه و صفحه مدور فلزی است که از جنس برنز و یا از آهن و فولاد و یا تخته بطرزی محاسبات کارهای نجومی ازقبیل پیدا کردن ارتفاع و زاویه آفتاب، محل ستارگان و سیارات و منزقه البروج و به دست اوردن طول و عرض جغرافیایی محل در تمام مدت شبانه روز و فصول مختلف سال، و همچنین برای محاسبه ازتفاع کوهها و پهنای رودخانه و سایر عوارض طبیعی زمین، و تعیین ساعات طلوع و غروب یکایک ستارگان،‌ثوابت و سیاراتی که نام آنها بر شبکه اسطر لاب نقش بسته، و برای محاسبه ساعات دقیق طلوع آفتاب هرمحل ( علی – تاخصوص دردوره اسلام که تعیین ساعات نماز هم بر آن اضافه شد) ساخته شده است. استفاده از دستگاه مذکور نیازی به داشتن و بکار بردن فرمولهای ریضی ندارد.

به علاوه اسطر لاب برایب تعیین حدود اراضی و نقشه برداری و پیاده کردن مسیر راهها و قناتها و حفر معادتن و تعیین مسیر درونی آنها نیز به کار می رفته است. اما در موادر استفاهد اصل آن ر محاسبات زیر بوده است:

  به علت وجود علایم و سایر مشخصات آسمانی و مخصوصاً ستارگانی که مورد نیاز مطالعه کنندگان قرار میگیرد، اسطر لاب ستارگانی راهنمای بسیار مفید و با  ارزشی در عمل مسیر یابی در بیابانها بوده، بویژعه دریانوردان برای جهت یابی ازآن استفاده می کرده‌اند. اروپائیان از قرن سیزدهم اسطر لاب را جزئی از یک دستگاه راهنمای کشتیها قرار دادند و کشتیها بدون داشتن اسطر لاب برنامه حرکت خود را تنظیم نمیکردند.

انسیکلوپدی یا بریتانیکا در مورد اسطر لاب مینویسد

«اسطر لاب دستگاهی است که برای اولین بار رسماً در دریا نوردی نیروی دریایی آلمان به کار رفت و توصیه کننده این دستگاه محقق و جغرافی دان معرف Martin Behain بوده است. سیالها پس از تاریخ این دستگاه را به نام ( پلانی اسفر) Plani Spere نامیدند. اسطر لاب دریانوردی درابتدا ازتنوع ساده ترنی اسطر لابها برگزیده شد و هم اکنون نوع فلزی و پلاستیکی کامل آن در ردیانوردی، پرواز با هواپیما و شناخت جهت مکان جغرافیایی عهواپیما و کشتیها در شب و روز به کار میرود.( شکل 1) پلانی اسفر پلاستیکی است که برای وزارت دریاداری انکگلستان ساخته شده است.

در موزه شهر ادینبورگ Edinburgh اسکاتلند غرفه بسیار جالبی از اسطر لابهای دریانوردی موجدو است که بعضی از انها ازکشتیهای مغروفه به دست آمده ، در سپتامبر 1972 به معرض نمایش گذارده شد. (شکل2) یکی از اسط لابهای که از یک کشتی اسپانیایی غرق شده( جیرونا) درسال 1588 به وسیله غواصی به نما ( رابرت استین ویت) به دست امده، در ویترین موزه «آلتسر»بلفاست جای دارد.

تاریخچه نام اسطرلاب

 

یکی آنکه (اسطر) ار به معنی ترازو و (لاب) را به معنی آفتاب گرفته‌اند و (موید الفضلا) در کتاب ( نفائس الظنون) آنرا ارزوی آفتاب نامیده است.

 

و بعضی گفته‌اند (سطر) به زبان یونانی معنی آواز را دارد و لغت (لاب) نام فرزند (هرمس) ایت و اسطر لاب از ساخته‌های اوست که گویند به دستور اسکندر مقدونی ساخته است(کشف اللغات). هرمس نام حکیم افسانه‌ای مصر است که شاید هر گز وجود نداشته ، لکن در دوره اسلامی درباره او افسانه‌های فراوانی گفته شده است.

    بعضی گفته‌اند که او همان افسانه‌های فراوانی گفته شده است. بعضی گفته‌اند که او همان ( اخنوخ) است و نامش درتورات امده . و بعضی هم او را ( ادریس) پیغمبر دانسته‌اند. بعضی قائل به سه هرمس اول و دوم  و سوم شده‌اند و به هرمس سوم کتابهای گوناگون در احکام نجوم- کیمیا و جادو گری و نظایر آن نسبت داده‌اند و یک کتاب به نام ( عرض الفتاح النجوم) که شاید ( عرض المفتاح النجوم ) بوده منسوب به هرمس به دست آمده که دریمان کتایبهغای کتابخانه ( امبر سیانی) شهر میلانو وجود داشته است. ازطرف دیگر دربعض از کتب نوشته‌اد که (لاب) پسر ادریس پیغمبر بده که علم نجوم و هیئت میدانسته و اسطر لاب ازساخته‌های او است.حمزه بن حسین اصفهانی مولف کتاب تاریخ اصفهان که مرواخن معروف اسلامی است و در قرن چهارم میزیسته، آنرا به معنی ستاره یاب دانسته اتست و از طرف دیکر بر اساس اطلاعاتی که از متب قدیمی به دست آمده یکی دیگر از منجمینو تاسره شناسان علاقه مند به مسائل نجومی ایران قدیمی بعه دست امده کی دیگر از منجمین و ستاره شناسان علاقه مند به مسال نجومی ایران قدیم دنشمند و سرداری به تنام (یم) و یا (یمه) بوده که در کتب قدیم با کلم (شید) که به معنی خداوند و پادشاه استخوانده میشد که او را (یمشید)یا جمشید می خواندند که بعدها تبدیل به ( جم) گردید، دارای اسطر لابی بوده که آنرا ( جام یم) و یا ( جام جم) میگفتند. ( جام جهان بین) و (جام جهان نما) و یا ( جام جمشید) هم نامیده‌اند.

کاربردهای اسطرلاب

اسطرلاب بیش از ۳۰۰ کاربرد دارد. از کاربرد‌های زمان اسلامی آن می‌توان به قبله یابی و تعیین ساعات اذان‌ها اشاره کرد. به برخی از کاربرد‌های نجومی آن در زیر اشاره شده‌است:

نمایش آسمان در لحظه دلخواه

محاسبه زمان طلوع و غروب اجرام آسمانی در زمان دلخواه

اندازی گیری فواصل و ارتفاعات با روشهای هندسی و مثلثاتی

محاسبه مکان اجرام آسمانی در آسمان

تعیین زمان از طریق مشاهده اجرام آسمانی

تعیین طول روز و طول شب

یکی دیگر از کاربرد‌های اسطرلاب در زمان‌های گذشته طالع بینی بوده‌است.قدیمیان اعتقاد داشتند که صورت فلکی ای که در لحظهٔ تولد هر کس، در حال طلوع است، صورت فلکی طالع آن فرد است. آن‌ها برای هر یک از آن صورت فلکی‌ها خصوصیاتی را در نظر گرفته بودند که همان خصوصیات فرد بودند. اما آن‌ها فقط از صورت فلکی‌های دایره البروجی برای این کار استفاده می‌کردند که این صورت فلکی‌ها در اسطرلاب نشان داده شدند و به کمک اسطرلاب به راحتی می‌توان صورت فلکی طالع هر فرد را، با دانستن موقعیت خورشید در آن لحظه، مشخص کرد.

منبع: aseman.mihanblog.com

نویسنده : علی : ۱٢:٢۱ ‎ق.ظ ; ۱۳۸۸/۱٢/٢۱
Comments پيام هاي ديگران ()      لینک دائم